ولى اين تبدلات كمال يك جوهر در جوهر بودن خودش نيست ؛ اين امكان ندارد . اگر جوهرى مشاهده شد كه به تمام ذات خود به سوى كمالى مىرود معنايش اين است كه اين جوهر در جوهريت خودش ثابت است و تغييرى پيدا نمىكند ، بلكه يك سلسله كمالات عرضى كسب مىكند . مثلًا شما صبى يا نوزاد و بلكه جنين را در نظر بگيريد . در همان روز اولى كه جنين داراى روح انسانى مىشود ، اين روح رو به كمال مىرود تا اينكه فرض كنيد به صورت مردى در حدود شصت سال مثل خود بوعلى مىشود . از ديدگاه بوعلى جوهر اين كودك از وقتى كه در رحم بوده تا آن وقتى كه بوعلى سينا شده هيچ فرقى نكرده است ؛ جوهرش همان حيوان ناطق است ؛ هر كمالى كه پيدا كرده ، چه كمالات انسانى و چه كمالات جسمانى ، همه در اعراض است . مثلًا ابعاد جسمش بيشتر شده . بُعد كه جوهر جسم نيست ، كميت آن است . يا اينكه كيفياتش تغيير كرده ، سلامتش تغيير كرده ، وزنش فرق كرده ، لطافت بدنش فرق كرده . تمام اينها اعراضى است كه تغيير كرده است . نفسانيات نيز چنين است . مثلًا نفس طفل وقتى كه در رحم است جاهل است ، بعد كه به دنيا مىآيد تدريجاً معلومات كسب مىكند ، مىبيند ، مىشنود ، كم‌كم داراى فكر و عقل مىشود ، مدرسه مىرود ، مكتب مىرود ، علوم مختلف مىخواند و در رشته‌هاى مختلف عالم مىشود . علم چيست ؟ علم يك سلسله اعراض نفسانى براى نفس انسان است ، يك كمال عرضى است . يا اينكه انسان كمالات اخلاقى پيدا مىكند . اين كمالات نيز يك سلسله اعراض است . يا مثلًا كمال ايمانى پيدا مىكند . شيخ مىگويد كمال ايمانى هم يك سلسله اعراض است . پس اگر جوهر شئ باقى و دست نخورده باقى ماند ولى كمالى پيدا كرد ، آن كمال حتماً در اعراض است . اما اگر در جوهر شئ تغييرى پيدا شد ، اولًا به صورت كون و فساد است و ماده‌اى يك صورت جوهرى را رها مىكند و صورت جوهرى ديگرى را مىپذيرد ؛ و ثانياً هرگز آن شئ به طبيعت خودش به سوى آن نمىرود . در كون و فساد چنين نيست كه خود ماده كوشش كند ، صورتى را رها كرده و صورت ديگر را بپذيرد . شيخ مىگويد ماده حالت قابلى دارد و هر صورتى را مىپذيرد و چون اين صورت رفت صورت وارد شدهء ديگرى را قبول مىكند . براى ماده تفاوتى بين اين صورتها نيست ؛ و لهذا بوعلى اين حرف را كه در كلمات بعضى آمده است كه ماده به صورت شوق و اشتياق دارد رد مىكند . در جايى مىگويد اين نظر اصلًا از صوفيه است و از اشعار و تخيلات آنهاست . اما چون بوعلى